Skip to content
सब्भ थाहरां

सफाई, पानी ते कूड़ा

जेह्ड़ा किश अस सुट्टने आं ओह् कुत्थै न कुत्थै जाई पौंदा ऐ। ते धारा दे अग्गें जेह्ड़ा बी ऐ ओह् कोई न कोई ऐ।

रैपर हल्का ऐ। हड़ नेईं।

अपने रैपर गी गली च जां नाली च सुट्टने दी बजाय कूड़ेदान तगर लेई जाओ।

ऐ रेई साइंस
  1. की होंदा ऐगलियें ते खुल्लियां नालियें च सुट्टेआ गेदा कूड़ा ते प्लास्टिक
  2. किऱांकूड़ा बरखाती नालियां बंद करी दिंदा ऐ जिस कन्नै पानी कट्ठा होई जांदा ऐ; सुट्टे गे डिब्बे ओह् पानी रक्खदे न, जित्थै Aedes मच्छर पैदा होंदे न
  3. तांजिनें इलाकें च नालियां घट्ट साफ होंदियां न, उत्थै मता पानी कट्ठा होंदा ऐ ते मच्छरें कन्नै फैलने आलियां बमारियां मतियां होंदियां न
इशारा करने आला - सच्चे संसार च मापेआ गेदाIN-WB
Discarded household waste and water-holding containers were documented as principal larval habitats for dengue vectors in urban India.

ऐ इक दिक्खने पर आधारत जोड़ ऐ: कूड़ा सुट्टना घट्ट-वट्ट होर सफाई दियां कमियें बगैर होंदा ऐ, इस करी ऐ इक ताल्लुक दस्सदा ऐ, कोई साफ कारण-ते-असर आला अंकड़ा नेईं।

स्रोत: Household wastes as larval habitats of dengue vectors (Kolkata) - Peer-reviewed study (PMC / NCBI)(जांचेआ 2026-07-18)

ते जिसलै अस ऐ करने आं

जेह्ड़े रैपर कूड़ेदान तगर पुज्जदे न, ओह् नालियां साफ रक्खदे न, ताकि बरखा औने पर पानी ओह्दे थाहर जा जित्थै ओह्गी जाना चाहिदा।

तुसें ऐ जाणी नेईं सकदे हे। हुण जानदे ओ।

साबन। टॉयलेट दे बाद। खाने शा पैह्लें।

टॉयलेट दे इस्तेमाल दे बाद ते खाना पकाने जां खाने शा पैह्लें अपने हत्थ साबन कन्नै धोओ - करीब बीह् सेकंड।

ऐ रेई साइंस
  1. की होंदा ऐजरूरी वेल्लै हत्थ साबन कन्नै धोना
  2. किऱांसाबन खल्ल्ड़ी परां मल ते सांह् आले कीटाणुएं गी हटाई दिंदा ऐ, ते हत्थें थमां मुंह् ते खाने तगर दा रस्ता तोड़ी दिंदा ऐ
  3. तांदस्तें दे बड़े घट्ट मामले, जेह्ड़े भारत च बच्चें दी बमारी दा इक बड्डा कारण न
सारें शा मजबूत - मते सारे अध्ययन इस्सै गल्ल पर सैह्मत नGLOBALबाह्रले मुल्खें च मापेआ गेदा - तरीके गी दस्सने आस्तै, भारती अंकड़े आस्तै नेईं
Handwashing promotion reduced diarrhoea episodes by around 30% in reviewed settings.

दक्खनी एशिया समेत मते घट्ट- ते दरम्याने-आमदन आले थाहरें थमां कट्ठा कीता गेदा; इक मजबूत ते बार-बार दुहराया गेदा नतीजा।

स्रोत: Hand-washing promotion for preventing diarrhoea (Cochrane Review, 2021) - Cochrane(जांचेआ 2026-07-18)

ते जिसलै अस ऐ करने आं

साबन आले बीह् सेकंड घरै दी बमारी गी शुरू होने शा पैह्लें रोकने दे सारें शा सस्ते ते सारें शा बेह्तर साबत होए तरीकें चा इक न।

तुसें ऐ जाणी नेईं सकदे हे। हुण जानदे ओ।

गली कोई पीकदान नेईं।

पान, गुटका जां बलगम सड़कें, कंधें ते पौड़ियें उप्पर नां थुक्को। इक टिश्यू नै रक्खो, जां कूड़ेदान जां बेसन दा इस्तेमाल करो।

ऐ रेई साइंस
  1. की होंदा ऐजनतक थाह्‌रें उप्पर पान, गुटका जां बलगम थुक्कना
  2. किऱांजिसलै बमार माह्‌नू खंगदा, छिकदा जां थुकदा ऐ तां टीबी ते होर सांस दे रोगें दे जर्म हवा राहें सफर करदे न, इस करियै एह् बमारी आह्‌ले तुपके होरनें दे अंदर सांस राहें चली जंदे न
  3. तांटीबी ते होर सांस दे रोगें दा हवा राहें फैलना
ऐ किऱां कम्म करदा ऐ - इत्थै इसदा आकार नेईं मापेआ गेदाGLOBAL
It spreads through the air when people with TB cough, sneeze or spit.

एह् बमारी दे फैलने दा तरीका ऐ, सिर्फ थुकने दा नापी दा असर नेईं। भारत उप्पर दुनिया दी सारें शा मती टीबी दी बोझ ऐ, पर कुसै जांच नै जनतक थुकने गी अपने आप च कोई खास मामलें दी गिनतरी नेईं दित्ती, इस करियै कोई अंकड़ा नेईं दस्सेआ गेदा।

स्रोत: Tuberculosis - Fact sheet - World Health Organization (WHO)(जांचेआ 2026-07-18)

ते जिसलै अस ऐ करने आं

जिस पौड़ी उप्पर कोई नेईं थुकदा, ओह् इक ऐसी रौंह्‌दी ऐ जिसदे नैं तुसें टेका लाई सकदे ओ, कोल बैठी सकदे ओ, ते बच्चा बगैर कुसै फिकर दे छुई सकदा ऐ।

तुसें ऐ जाणी नेईं सकदे हे। हुण जानदे ओ।

दो कूड़ेदान। गिल्ला ते सुक्का।

रस्सोई दा गिल्ला कूड़ा ते सुक्का दुबारा बरतोने आह्‌ला कूड़ा बक्ख-बक्ख कूड़ेदानें च रक्खो। मिलेआ-जुलेआ कूड़ा खाद बनाना जां रिसाइकल करना मता ओखा होई जंदा ऐ।

ऐ रेई साइंस
  1. की होंदा ऐगिल्ला (गलने आह्‌ला) ते सुक्का (रिसाइकल होने आह्‌ला) कूड़ा शुरू च ई बक्ख नेईं करना
  2. किऱांमिलेआ कूड़ा ठीक ढंगै कन्नै खाद जां रिसाइकल नेईं होई सकदा, इस करियै मता कूड़ा खराब होई जंदा ऐ ते कूड़े दे ढेर उप्पर चली जंदा ऐ; ठोस कूड़ा प्रबंधन नियम 2016 (Solid Waste Management Rules 2016) दे तैह्‌त शुरू च ई कूड़ा बक्ख करना इक कानूनी फर्ज ऐ
  3. तांघट्ट चीजां वापस मिलदियां ते रिसाइकल होंदियां न, ते मता कूड़ा ढेर उप्पर जंदा ऐ
ऐ किऱां कम्म करदा ऐ - इत्थै इसदा आकार नेईं मापेआ गेदाIN
Every waste generator shall, - (a) segregate and store the waste generated by them in three separate streams namely bio-degradable, non bio-degradable and domestic hazardous wastes in suitable bins and handover segregated wastes to authorised waste pickers or waste collectors as per the direction or notification by the local authorities from time to time;

एह् इक कानूनी फर्ज ते इसदा मकसद ऐ - मती रिसाइकलिंग, घट्ट ढेर उप्पर - कोई नापी दी मिकदार नेईं।

स्रोत: The Solid Waste Management Rules, 2016 (as amended to date) - Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India(जांचेआ 2026-07-18)

ते जिसलै अस ऐ करने आं

घरै च छांटियै गिल्ले कूड़े कोला खाद बनी सकदी ऐ ते सुक्का कूड़ा सच्ची रिसाइकल होई सकदा ऐ - ना जे सारा कठ्ठा इक ढेर च गलदा रौह्‌ग।

तुसें ऐ जाणी नेईं सकदे हे। हुण जानदे ओ।

इसगी नां साड़ो। धुआं कुतै तां जाग।

घरै दे कूड़े जां सुक्के पत्तें गी अग्ग नां लाओ। प्लास्टिक ते कूड़ा साड़ने कन्नै जैह्‌रीला धुआं सीधा उसै हवा च जंदा ऐ जिसदे च तुसें ते तुंदे गुआंढी सांस लैंदे न।

ऐ रेई साइंस
  1. की होंदा ऐघरै दा कूड़ा ते पत्ते खुल्ले च साड़ना
  2. किऱांठोस कूड़ा खुल्ले च साड़ने कन्नै जैह्‌रीला धुआं ते धूड़-कण संझा दी हवा च छुट्टदे न; ठोस कूड़ा प्रबंधन नियम 2016 (Solid Waste Management Rules 2016) कूड़ा पैदा करने आह्‌ले गी कूड़ा खुल्ले च साड़ने कोला रोकदे न
  3. तांजैह्‌रीला धुआं ते इलाके दी हवा दा होर खराब होना
ऐ किऱां कम्म करदा ऐ - इत्थै इसदा आकार नेईं मापेआ गेदाIN
No waste generator shall throw, burn or burry the solid waste generated by him, on streets, open public spaces outside his premises or in the drain or water bodies.

दस्सेदा नियम कानूनी रोक दस्सदा ऐ (शब्द 'burry' सरकारी गजट च जिऱ्‌यां लिखेआ ऐ ओह्‌यां ई ऐ)। एह् सेह्‌त उप्पर असर गी नापदा नेईं, इस करियै कोई अंकड़ा नेईं दस्सेआ गेदा।

स्रोत: The Solid Waste Management Rules, 2016 (as amended to date) - Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India(जांचेआ 2026-07-18)

ते जिसलै अस ऐ करने आं

जेह्‌ड़ा कूड़ा साड़ने दे बजाए छांटियै कूड़ा चुकने आह्‌ले गी दित्ता जंदा ऐ, ओह् सारी गली आस्तै संझा दी हवा गी सांस लैने जोग रक्खदा ऐ।

तुसें ऐ जाणी नेईं सकदे हे। हुण जानदे ओ।

इक थैला नै रक्खो। सुट्टने आह्‌ले गी छोड़ो।

अपना कपड़े दा थैला नै रक्खो ते जित्थै होई सकै इक-बारी बरतोने आह्‌ले प्लास्टिक गी ना करो। इसदा मता हिस्सा किश मिंटें आस्तै बरतोआ जंदा ऐ ते फ्ही सदियें तगर कूड़ा बनी रौंह्‌दा ऐ।

ऐ रेई साइंस
  1. की होंदा ऐदुबारा बरतोने आह्‌ला कपड़े दा थैला रक्खने दे बजाए रोक लाए दे इक-बारी बरतोने आह्‌ले प्लास्टिक दा इस्तेमाल
  2. किऱांपन्छाने दे इक-बारी बरतोने आह्‌ले प्लास्टिकें दा फायदा घट्ट ते कूड़ा फैलाने दी संभावना मती ऐ, इस करियै एह् कूड़े ते प्रदूषण दे रूप च जमा होई जंदे न; भारत नै 1 जुलाई 2022 शा इंदा बनाना, बेचना ते इस्तेमाल करना रोकी दित्ता ऐ
  3. तांसंझा जनतक थाह्‌रें ते कुदरत च प्लास्टिक दा कूड़ा ते प्रदूषण
ऐ किऱां कम्म करदा ऐ - इत्थै इसदा आकार नेईं मापेआ गेदाIN
India has banned manufacture, import, stocking, distribution, sale and use of identified single use plastic items, which have low utility and high littering potential, all across the country from July 1, 2022.

एह् रोक खास पन्छाने दियां इक-बारी बरतोने आह्‌लियां चीजें उप्पर ऐ, सारे प्लास्टिक उप्पर नेईं; एह् कार्ड नीति ते इसदी बजह दस्सदा ऐ, कोई नापी दा नतीजा नेईं।

स्रोत: Ban on Single Use Plastic in India: Step towards Clean India, Green India - Press Information Bureau, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India(जांचेआ 2026-07-18)

ते जिसलै अस ऐ करने आं

जेब्ब च रक्खेआ इक कपड़े दा थैला बरै भर च चुपचाप सैंकड़ें सुट्टने आह्‌ले थैलें दी थाह्‌र लेई लैंदा ऐ।

तुसें ऐ जाणी नेईं सकदे हे। हुण जानदे ओ।

इक टॉयलट टोह्‌ओ। कंध टॉयलट नेईं।

कंध जां सड़क दे कंढे दे बजाए टॉयलट दा इस्तेमाल करो। खुल्ले च छोड़ी दित्ता कूड़ा गली-गली ते सारें दे संझा पानी च जर्म धोई लैंदा ऐ।

ऐ रेई साइंस
  1. की होंदा ऐटॉयलट दा इस्तेमाल करने दे बजाए खुल्ले च मूतना जां टट्टी करना
  2. किऱांखराब सफाई कन्नै माह्‌नुएं दा कूड़ा कुदरत च रौह्‌ई जंदा ऐ जित्थै एह् पानी ते सतह गी गंदा करी सकदा ऐ ते बमारी फैलाने आह्‌ले जर्म फैलाई सकदा ऐ
  3. तांभाईचारे च दस्त ते होर टट्टी-मुंह दे रस्ते फैलने आह्‌लियां बमारियें दा मता खतरा
ऐ किऱां कम्म करदा ऐ - इत्थै इसदा आकार नेईं मापेआ गेदाGLOBAL
Poor sanitation is linked to transmission of diarrhoeal diseases such as cholera and dysentery, as well as typhoid, intestinal worm infections and polio.

एह् दुनिया भर च बमारी फैलने दा तरीका ऐ, कुसै इक थाह्‌र आस्तै नापी दा असर नेईं। खुल्ले च टट्टी करना अक्सर टौले, पजुंच जोग टॉयलटें दी घाट कारण होंदी ऐ, इस करियै एह् ढांचे, इज्जत ते जनतक सेह्‌त दी गल्ल ऐ - कुसै गी दोष देना नेईं।

स्रोत: Sanitation - Fact sheet - World Health Organization (WHO)(जांचेआ 2026-07-18)

ते जिसलै अस ऐ करने आं

जिस शैह्‌र च टौले साफ, चलदे टॉयलट होन, ओह् अपनियां गली-गली ते अपना पानी सारें आस्तै संझा रक्खदा ऐ - इज्जत कन्नै।

तुसें ऐ जाणी नेईं सकदे हे। हुण जानदे ओ।