पानी, बिजली, फोन, थ्होड़ा AI बी - एह् सब कुसै-नां-कुसै थाहरा आंदा ऐ ते अपनी निशानी छोड़ी जंदा ऐ। इक मुल्ख दे तौर पर बड्डा होने दा मतलब एह् बी ऐ जे इस गल्ला च बी सयाने बनना।
पानी इंञ बरतो जि'यां एह् मुक्की बी सकदा ऐ।
चलदियां टूटियां बंद करो, चोऽ ठीक करो, जित्थें होई सकै दुबारा बरतो, ते बरखा दा पानी सांभो - भारत सारें कोला मते पानी दी किल्लत आले मुल्खें च ऐ, ते बचाया गेदा हर लीटर मायने रखदा ऐ।
ऐ रेई साइंस
की होंदा ऐइक थाहर जिन्ना पानी दुबारा बनाई सकदी ऐ उस कोला मता पानी बरतना ते बरबाद करना
किऱांजिन्नी छेत्ती जमीन-हेठला पानी ते दरिया भरोंदे न, कड्ढना उस कोला अग्गें निकली जंदा ऐ, इस करी सांझी सप्लाई घटदी जंदी ऐ - ते इक दबाऽ आले ग्रिड च बिजली-घरें गी बी ठंडा करने आस्तै पूरा पानी नेईं मिलदा
तांघरें ते खेतरें आस्तै किल्लत, ते जिसलै बिजली-घरें गी अपना उत्पादन घटाना पौंदा ऐ तां बिजली दा नुकसान
इशारा करने आला - सच्चे संसार च मापेआ गेदाIN
“a lack of water to cool thermal powerplants between 2017 and 2021 resulted in 8.2 terawatt-hours in lost energy”
भारत आस्तै WRI Aqueduct दा इक विश्लेषण; एह् दस्सदा ऐ जे पानी दी किल्लत पैह्लें थमां बिजली बनाने गी बी किस चाल्ली रोकदी ऐ।
जिसलै लोक पानी संभली-संभली बरतदे न, तां खू ते दरिया जिन्नी छेत्ती खाली होंदे न उस कोला छेत्ती भरोई जंदे न - पीने आस्तै, खाना उगाने आस्तै, ते जिसलै बरखां देर कन्नै औंदियां न तां बिजली-घरें गी ठंडा रक्खने आस्तै बी काफी।
की होंदा ऐजिन्नी असेंगी असल च लोड़ ऐ उस कोला मती बिजली दी मंग
किऱांभारत दी मती बिजली हाल्ली बी कोयला फूकने कन्नै औंदी ऐ, इस करी बद्धोबद्ध मंग मते तौर पर होर कोयले आले बिजली-घर चलाइयै पूरी कीती जंदी ऐ - जेह्ड़े CO2 छोड़दे न ते ठंडा करने आस्तै पानी पींदे न
तांकोयला फूकना जिस थमां बचेआ जाई सकदा ऐ; बचाया गेदा हर यूनिट धुंआं ते पानी दी बरतून घटांदा ऐ
“Coal power generation – which makes up nearly three-quarters of coal demand in India – grew by 5% in 2024 mirroring growth in electricity demand.”
IEA दस्सदा ऐ जे कोयला भारत दी कोयले दी मंगा दा करीब तिन-चौथाई ऐ ते बिजली दी मंगा कन्नै बद्धेआ; एत्थें इसी इक तरीके दे तौर पर लैता गेआ ऐ, बिजली बनाने दा कोई ठीक-ठीक हिस्सा नेईं।
जेह्ड़ा बेकार चली दा ऐ उसी बंद करो तां कुल मंग घटदी ऐ, इस करी घट्ट कोयले आले यूनिट चलदे न - घट्ट CO2, ठंडा करने आस्तै घट्ट पानी खर्च, ते निक्का बिल।
तुसें ऐ जाणी नेईं सकदे हे। हुण जानदे ओ।
पुराना फोन? इसी रीसाइकिल करो, सुट्टो नां।
पुराने फोन, चार्जर, बैटरियां, ते सामान इक मनजूरशुदा रीसाइकिल करने आले गी देओ - इन्हांगी कदें नां सुट्टो ते नां फूको। इन्हां च जैह्र बी न ते कीमती धातां बी।
ऐ रेई साइंस
की होंदा ऐऐसे बिजलेई सामान जिन्हांगी कदें सुरक्षत ढंगै कन्नै कट्ठा ते रीसाइकिल नेईं कीता जंदा
किऱांमता e-waste ठीक ढंगै कन्नै रीसाइकिल होने दी बजाए सुट्टेआ जंदा ऐ जां बेढंगे तरीके कन्नै तोड़ेआ जंदा ऐ, इस करी उसदियां धातां गुआची जंदियां न ते उसदे जैह्र खुल्ली जंदे न
तांe-waste दे बधदे पहाड़, जिंदे च खाली इक निक्का हिस्सा सुरक्षत ढंगै कन्नै संभालेआ जंदा ऐ
सारें शा मजबूत - मते सारे अध्ययन इस्सै गल्ल पर सैह्मत नGLOBALबाह्रले मुल्खें च मापेआ गेदा - तरीके गी दस्सने आस्तै, भारती अंकड़े आस्तै नेईं
“In 2022, an estimated 62 million tonnes of e-waste were produced globally. Only 22.3% was documented as formally collected and recycled.”
2022 दा इक दुनियां भर दा WHO अंकड़ा; दुनियां भर च मता e-waste हाल्ली बी सुरक्षत ढंगै कन्नै रीसाइकिल नेईं होंदा।
“Lead is a common substance released into the environment when e-waste is recycled, stored or dumped using informal activities, including open burning.”
इक गुणात्मक खतरा; WHO दस्सदा ऐ जे बच्चे ते गर्भवती जनानियां खास तौर पर मते नाजुक होंदे न।
ठीक चाल्लीं रीसाइकिल करने कन्नै कीमती धातां कड्ढी लैतियां जंदियां न ते सीसा, पारा, ते होर जैह्र हवा, मिट्टी, ते बच्चें दे जिस्मां थमां दूर रौंह्दे न।
तुसें ऐ जाणी नेईं सकदे हे। हुण जानदे ओ।
AI बी अपनी निशानी छुड्डदा ऐ।
डेटा सेंटरें ते AI दा सुआगत करो - ते इन्हांगी असरदार ठंडक, साफ बिजली कन्नै, ते पानी दी किल्लत आलियां थाहरें थमां दूर बनाओ। इक मुल्ख अपने दरिया खर्च कीते बगैर एह् तकनीक हासल करी सकदा ऐ।
ऐ रेई साइंस
की होंदा ऐडेटा सेंटरें ते AI कंप्यूटिंग दी तेज बधोतरी
किऱांहर AI सवाल ते जमां कीती फाइल सर्वरें पर चलदी ऐ जेह्ड़े ग्रिड थमां असल बिजली खिच्चदे न
तांदुनियां दी बिजली दा इक तेजी कन्नै बधदा, नापेआ जाई सकने आला हिस्सा - जेह्ड़ा 2030 तगर करीब दुगना होई जाने आला ऐ
सारें शा मजबूत - मते सारे अध्ययन इस्सै गल्ल पर सैह्मत नGLOBALबाह्रले मुल्खें च मापेआ गेदा - तरीके गी दस्सने आस्तै, भारती अंकड़े आस्तै नेईं
“electricity consumption from data centres is estimated to amount to around 415 terawatt hours (TWh), or about 1.5% of global electricity consumption in 2024.”
इक दुनियां भर दा IEA अंकड़ा; भारत आस्तै खास तौर पर डेटा सेंटर दा कोई तसदीकशुदा अंकड़ा नेईं ऐ, इस करी भारत आस्तै एह् इक तरीका ऐ, कोई थाहरे आला अंकड़ा नेईं।
“The share of cooling systems in total data centre consumption varies from about 7% for efficient hyperscale data centres to over 30% for less-efficient enterprise data centres.”
एह् बिजली च ठंडक दा हिस्सा ऐ, सिद्धा पानी नेईं; असरदार डिजाइन इसी 30% कोला मता थमां घटाइयै करीब 7% करी दिंदा ऐ, जेह्ड़ा पानी दी बरतून बी घटांदा ऐ।
किऱांअज्जै दियां लोड़ां उस पानी, साफ हवा, ते साधनें गी खर्च करियै पूरा करना जिन्हांदी औने आलियां पीढ़ियें गी लोड़ पौनी ऐ, अपनी परिभाषा कन्नै ई, टिकाऊ नेईं ऐ
तांAI, उद्योग, ते हर नमीं तकनीक आस्तै एह् कसौटी ऐ: भविक्ख गी लुट्टे बगैर फायदा लैना
जिसलै नमें डेटा सेंटर असरदार ठंडक ते साफ बिजली बरतदे न, तां असेंगी AI ते डिजिटल सेवां मिलदियां न ते नाल-नाल अपनी बिजली ते पानी लोकें, खेतरें, ते कुदरत आस्तै बची रौंह्दा ऐ।
तुसें ऐ जाणी नेईं सकदे हे। हुण जानदे ओ।
जिन्ना खाग ओन्ना लै। जिन्ना लै ओन्ना मुका।
थोड़ा जिह्ा परोसो ते होर आस्तै दुबारा जाओ, ना जे थाली भरियै अद्धी सुट्टी देओ। खराब कीता खाना ओह् सारा पानी, जमीन ते मेहनत सुट्टी देंदा ऐ जिसनै इसगी उगाया।
ऐ रेई साइंस
की होंदा ऐघरै ते खाने आह्लें दा टलेआ जाई सकने आह्ला खाने दा खराबा
किऱांखाना उगाने च पानी, जमीन ते ऊर्जा लगदी ऐ ते एह् सब उसलै खराब होई जंदी ऐ जिसलै इसगी सुट्टी दित्ता जंदा ऐ; कूड़े दे ढेर उप्पर गे दा खाना हवा बगैर गलदा ऐ ते मीथेन छोड़दा ऐ, जेह्ड़ी इक ताकतवर ग्रीनहाउस गैस ऐ
इक मुकाई दी थाली, जां बचे दा खाना बाद आस्तै रक्खना, ओह् सब कुछ दी इज्जत करदा ऐ जेह्ड़ा खाना उगाने च लग्गा - ते उस माह्नू दी बी जिसगी किश बी नेईं मिलेआ।