ਸਫ਼ਾਈ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਕੂੜਾ

1. ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈਗਲੀਆਂ ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਨਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਕੂੜਾ ਤੇ ਪਲਾਸਟਿਕ
2. ਕਿਵੇਂਕੂੜਾ ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਨਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਖੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੁੱਟੇ ਹੋਏ ਡੱਬੇ ਉਸ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ Aedes ਮੱਛਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ
3. ਸੋਜਿਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਲੀਆਂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਮਾੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਧ ਪਾਣੀ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੱਛਰਾਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ

“Discarded household waste and water-holding containers were documented as principal larval habitats for dengue vectors in urban India.”

ਇੱਕ ਨਿਰੀਖਣ ਆਧਾਰਿਤ ਜੋੜ: ਕੂੜਾ ਸੁੱਟਣਾ ਘੱਟ ਹੀ ਬਾਕੀ ਸਫ਼ਾਈ ਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੋ ਇਹ ਸੰਬੰਧ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਸਾਫ਼ ਕਾਰਨ-ਤੇ-ਅਸਰ ਵਾਲਾ ਅੰਕੜਾ ਨਹੀਂ।

ਸਰੋਤ: Household wastes as larval habitats of dengue vectors (Kolkata) - Peer-reviewed study (PMC / NCBI)(ਜਾਂਚਿਆ 2026-07-18)

1. ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈਖ਼ਾਸ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਹੱਥ ਸਾਬਣ ਨਾਲ ਧੋਣਾ
2. ਕਿਵੇਂਸਾਬਣ ਟੱਟੀ ਅਤੇ ਸਾਹ ਵਾਲੇ ਕੀਟਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਚਮੜੀ ਤੋਂ ਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੱਥਾਂ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਤੇ ਖਾਣੇ ਤੱਕ ਦਾ ਰਾਹ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ
3. ਸੋਦਸਤਾਂ ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਵਾਰ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ

“Handwashing promotion reduced diarrhoea episodes by around 30% in reviewed settings.”

ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਸਮੇਤ ਕਈ ਘੱਟ ਤੇ ਦਰਮਿਆਨੀ ਆਮਦਨ ਵਾਲੇ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸਿੱਟਾ।

ਸਰੋਤ: Hand-washing promotion for preventing diarrhoea (Cochrane Review, 2021) - Cochrane(ਜਾਂਚਿਆ 2026-07-18)

1. ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈਜਨਤਕ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਪਾਨ, ਗੁਟਕਾ ਜਾਂ ਥੁੱਕ ਥੁੱਕਣਾ
2. ਕਿਵੇਂਤਪਦਿਕ (ਟੀ.ਬੀ.) ਅਤੇ ਸਾਹ ਦੇ ਹੋਰ ਰੋਗਾਣੂ ਹਵਾ ਰਾਹੀਂ ਓਦੋਂ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਬਿਮਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਖੰਘਦਾ, ਛਿੱਕਦਾ ਜਾਂ ਥੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਸੋ ਲਾਗ ਵਾਲੇ ਛਿੱਟੇ ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਸਾਹ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ
3. ਸੋਹਵਾ ਰਾਹੀਂ ਤਪਦਿਕ ਅਤੇ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਲਾਗਾਂ ਦਾ ਫੈਲਣਾ

“It spreads through the air when people with TB cough, sneeze or spit.”

ਇਹ ਫੈਲਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਥੁੱਕਣ ਦਾ ਕੋਈ ਮਾਪਿਆ ਗਿਆ ਅਸਰ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਟੀ.ਬੀ. ਦੇ ਬੋਝ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਭਾਰਤ ਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੋਈ ਅਧਿਐਨ ਸਿਰਫ਼ ਜਨਤਕ ਥੁੱਕਣ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੋੜਦਾ, ਸੋ ਕੋਈ ਅੰਕੜਾ ਨਹੀਂ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਸਰੋਤ: Tuberculosis - Fact sheet - World Health Organization (WHO)(ਜਾਂਚਿਆ 2026-07-18)

1. ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈਗਿੱਲੇ (ਗਲਣਯੋਗ) ਤੇ ਸੁੱਕੇ (ਰੀਸਾਈਕਲ ਹੋਣਯੋਗ) ਕੂੜੇ ਨੂੰ ਸ੍ਰੋਤ 'ਤੇ ਹੀ ਵੱਖ ਨਾ ਕਰਨਾ
2. ਕਿਵੇਂਰਲਿਆ-ਮਿਲਿਆ ਕੂੜਾ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਖਾਦ ਜਾਂ ਰੀਸਾਈਕਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਸੋ ਓਹਦਾ ਵੱਧ ਹਿੱਸਾ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕੂੜੇ ਦੇ ਢੇਰਾਂ 'ਤੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੌਲਿਡ ਵੇਸਟ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਰੂਲਜ਼ 2016 (Solid Waste Management Rules 2016) ਤਹਿਤ ਸ੍ਰੋਤ 'ਤੇ ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ
3. ਸੋਘੱਟ ਸਮੱਗਰੀ ਵਾਪਸ ਹਾਸਲ ਤੇ ਰੀਸਾਈਕਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੱਧ ਕੂੜਾ ਢੇਰ 'ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ

“Every waste generator shall, - (a) segregate and store the waste generated by them in three separate streams namely bio-degradable, non bio-degradable and domestic hazardous wastes in suitable bins and handover segregated wastes to authorised waste pickers or waste collectors as per the direction or notification by the local authorities from time to time;”

ਇਹ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਫ਼ਰਜ਼ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਮਿਥਿਆ ਹੋਇਆ ਫ਼ਾਇਦਾ ਹੈ - ਵੱਧ ਰੀਸਾਈਕਲਿੰਗ, ਢੇਰ 'ਤੇ ਘੱਟ - ਨਾ ਕਿ ਕੋਈ ਮਾਪੀ ਹੋਈ ਮਾਤਰਾ।

ਸਰੋਤ: The Solid Waste Management Rules, 2016 (as amended to date) - Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India(ਜਾਂਚਿਆ 2026-07-18)

1. ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈਘਰ ਦਾ ਕੂੜਾ ਤੇ ਪੱਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਾੜਨਾ
2. ਕਿਵੇਂਠੋਸ ਕੂੜੇ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਾੜਨ ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਧੂੰਆਂ ਤੇ ਧੂੜ ਦੇ ਕਣ ਸਾਂਝੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਛੱਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸੌਲਿਡ ਵੇਸਟ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਰੂਲਜ਼ 2016 (Solid Waste Management Rules 2016) ਕੂੜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੂੜਾ ਸਾੜਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦੇ ਹਨ
3. ਸੋਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਧੂੰਆਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਹਵਾ ਦਾ ਵਧਿਆ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ

“No waste generator shall throw, burn or burry the solid waste generated by him, on streets, open public spaces outside his premises or in the drain or water bodies.”

ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਨਿਯਮ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਨਾਹੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ (ਸ਼ਬਦ 'burry' ਸਰਕਾਰੀ ਗਜ਼ਟ ਵਿੱਚ ਬਿਲਕੁਲ ਓਸੇ ਸਪੈਲਿੰਗ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੈ)। ਇਹ ਸਿਹਤ 'ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਅਸਰ ਨੂੰ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ, ਸੋ ਕੋਈ ਅੰਕੜਾ ਨਹੀਂ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਸਰੋਤ: The Solid Waste Management Rules, 2016 (as amended to date) - Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India(ਜਾਂਚਿਆ 2026-07-18)

1. ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈਦੁਬਾਰਾ ਵਰਤਣਯੋਗ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਥੈਲਾ ਨਾਲ ਰੱਖਣ ਦੀ ਥਾਂ ਪਾਬੰਦੀਸ਼ੁਦਾ ਇੱਕ-ਵਾਰੀ ਵਰਤਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਰਤਣਾ
2. ਕਿਵੇਂਪਛਾਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਇੱਕ-ਵਾਰੀ ਵਰਤਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਤੇ ਕੂੜਾ ਬਣਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸੋ ਓਹ ਕੂੜਾ ਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਬਣ ਕੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਭਾਰਤ ਨੇ 1 ਜੁਲਾਈ 2022 ਤੋਂ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ, ਵਿਕਰੀ ਤੇ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ
3. ਸੋਸਾਂਝੀਆਂ ਜਨਤਕ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦਾ ਕੂੜਾ ਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ

“India has banned manufacture, import, stocking, distribution, sale and use of identified single use plastic items, which have low utility and high littering potential, all across the country from July 1, 2022.”

ਇਹ ਪਾਬੰਦੀ ਖ਼ਾਸ ਪਛਾਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਇੱਕ-ਵਾਰੀ ਵਰਤਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਹੈ, ਹਰ ਪਲਾਸਟਿਕ 'ਤੇ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਕਾਰਡ ਓਹ ਨੀਤੀ ਤੇ ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕੋਈ ਮਾਪਿਆ ਗਿਆ ਨਤੀਜਾ।

ਸਰੋਤ: Ban on Single Use Plastic in India: Step towards Clean India, Green India - Press Information Bureau, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India(ਜਾਂਚਿਆ 2026-07-18)

1. ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈਟਾਇਲਟ ਵਰਤਣ ਦੀ ਥਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਬ ਜਾਂ ਟੱਟੀ ਕਰਨਾ
2. ਕਿਵੇਂਗੰਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਗੰਦ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਪਾਣੀ ਤੇ ਸਤ੍ਹਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੋਗਾਣੂ ਫੈਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ
3. ਸੋਦਸਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਟੱਟੀ-ਮੂੰਹ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲਣ ਦਾ ਵੱਧ ਖ਼ਤਰਾ

“Poor sanitation is linked to transmission of diarrhoeal diseases such as cholera and dysentery, as well as typhoid, intestinal worm infections and polio.”

ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਫੈਲਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੱਧਰੀ ਤਰੀਕਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਲਈ ਮਾਪਿਆ ਗਿਆ ਅਸਰ। ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਟੱਟੀ ਅਕਸਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਟਾਇਲਟਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸੋ ਇਹ ਢਾਂਚੇ, ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਹੈ - ਦੋਸ਼ ਦਾ ਨਹੀਂ।

ਸਰੋਤ: Sanitation - Fact sheet - World Health Organization (WHO)(ਜਾਂਚਿਆ 2026-07-18)